In Nederland wonen pakweg 16 miljoen mensen, die allemaal genetisch van elkaar verschillen. Alle aspecten waarop mensen van elkaar verschillen bepalen de diversiteit van de bevolking. Een samenleving is zodoende per definitie divers. Samen duidt immers op meer-dan-een.

De staat Nederland - en diens staatsrechtelijke voorgangers - is er goed in geslaagd gebruik te maken van de diversiteit in de samenleving. In de 16e eeuw - min of meer begin van de natiestaat Nederland -  kwamen er door vergroting van de diversiteit van de bevolking nieuwe technieken beschikbaar met nieuwe industrieën als gevolg en er ontstonden nieuwe mogelijkheden tot handel drijven. De welvaart en het welbevinden namen toe. Dat gebeurde als gevolg van het onderkennen, benadrukken en accepteren van verschillen tussen mensen. Je weet nooit wat het je oplevert! Het ging natuurlijk ook wel eens mis, maar door de bank is de Nederlandse samenleving te boek komen te staan als "tolerant".

Die tolerantie is er nog steeds, alhoewel hij flink onder druk staat. Een deel van de Nederlanders ervaart de - toegenomen - diversiteit van de samenleving als oorzaak van allerlei individueel en collectief gedeeld ongenoegen. Hoe herkenbaarder de verschillen tussen mensen zich manifesteren (religie, cultuur, komaf, huidskleur, seksuele voorkeur, enz.) hoe gerichter het ongenoegen zich kan uiten. Al in de 70-er jaren claimde een deel van de Nederlanders dat "hun" banen werden  ingepikt door toenmalige gastarbeiders, die tot overmaat van ramp niet vetrokken uit Nederland toen de werkloosheid groeide. Dat geen enkele protesteerder er over piekerde het smerige en slechtbetaalde werk van de "ongeschoolde" gastarbeiders te gaan verrichten, deed er gevoelsmatig niet toe.

In de 60-er, 70-er en 80-er jaren voltrok zich in Nederland een majeure verandering in de samenleving. Belangrijkste kenmerk van die verandering was het hyper-individualistische ("aan jezelf werken" en "Moment voor Jezelf"). Heldere kaders vanuit de zuilen verdwenen, het gezag verdween daarmee ook en je werd geacht op elk vlak je eigen keuzes te maken. Lastige daarbij was dat de van oudsher beschikbare collectieve interpretatiekaders niet meer toereikend werden geacht.

Het optimum aan diversiteit was bereikt. Iedereen is anders en mag zich anders manifesteren! Vanuit dat ideaal is het idee geboren van de multiculturele samenleving. Het werd als ideaal gezien als en dat alle individuen en groepen in de Nederlandse samenleving hun eigen "cultuur" behouden en de daarbij behorende gebruiken (en riten) "gewoon" in de praktijk mogen toepassen.

Daarmee is in feite niets veranderd ten opzichte van de maatschappelijke ordening ten tijde van De Republiek. Het verschil zit 'm erin, dat de Nederlanders zich niet meer wensten te organiseren in religieuze, culturele en andere groepen. "Kost allemaal tijd en bovendien heb ik mijn eigen ideeën wel over hoe de wereld in elkaar steekt". Tegelijkertijd waren er groepen in Nederland ontstaan met dezelfde etnische, religieuze en culturele achtergronden die zich wel en steeds nadrukkelijker als groep manifesteerden. De Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders manifesteerden zich als groepen met een eigenheid. De Indonesische Nederlanders lieten dat overigens wel uit hun hoofd in de 50-er jaren. De Marokkaanse en Turkse Nederlanders manifesteerden zich via eigen moskeeën en belangenverenigingen nadrukkelijk in de samenleving.

Het sentiment dat hierbij bij "native" Nederlanders kan ontstaan is dat van onbehagen. Zijn eigen groepen bestaan niet meer en bieden zeker geen samenbindend kader, terwijl de zeer herkenbare nieuwe Nederlanders zich - in elk geval aan de buitenkant - saamhorig tonen en zich nadrukkelijk herkenbaar manifesteren als groep Niet diversiteit ligt ten grondslag aan dat onbehagen, maar individuele en boven-individuele reacties op die diversiteit. Reacties die voortkomen uit een ervaren gebrek aan saamhorigheid, waardoor elke herkenbare groep als bedreigend kan worden beschouwd.

Politici, met Fortuyn, Verdonk en Wilders als extreme exponenten, spelen sinds 2000 in op dat gevoel van onbehagen bij de "hardwerkende Nederlander". Het komt erop neer, dat de Islam (zo die bestaat) een achterlijke cultuur vertegenwoordigt, ongelijkheid tussen mensen verscherpt en een zodoende gevaar vormt voor de Nederlandse normen en waarden (joods-christelijke traditie). De uitingen van diversiteit moeten aan banden worden gelegd, dat wil zeggen, aan "de joods-christelijke traditie" aangepast. Mensen geven elkaar in Nederland een hand als ze elkaar begroeten! Als je je niet aan die norm wenst te houden, hoepel je maar op. Dieptepunt vormde onlangs tijdens de algemene politieke beschouwingen het voorstel van Wilders tot het invoeren van de zogenaamde "kopvoddentax".  Met een hoofddoek hoor je er niet bij en als je hem toch per se wilt dragen, dan betaal je er maar voor.

Parallel heeft zich een maatschappelijk debat aangediend rondom de eigen identiteit van Nederland en de Nederlanders. Zo is er een Canon van de vaderlandse geschiedenis gemaakt en ingevoerd. Als prinses Maxima met zoveel worden opmerkt dat de Nederlandse identiteit niet bestaat, is het huis te klein. Maxima refereerde blijkbaar aan haar eigen opvatting over en ervaring met nationale identiteit. Kenmerkend voor Nederland is nu juist een pluriforme en diverse samenleving. In die pluriforme en diverse samenleving wordt de samenhang juist bepaald door de onderlinge verschillen en de creativiteit die dat tot gevolg heeft voor het omgaan met maatschappelijke fenomenen. Niet altijd voor iedere Nederlander even geslaagde oplossingen, maar per saldo is het goed toeven in ons land.

De Nederlandse economie heeft als belangrijk fundament het MKB. Bedrijven worden gestart. groeien door, soms tot (multi-)nationale ondernemingen of gaan failliet. Vooruitgang wordt grotendeels bepaald door fantasie, verbazing, verbeeldingskracht en het vermogen of de wens zaken vanuit verschillend perspectief te benaderen. Daarbij ligt het voor de hand dat verschillen tussen mensen helpen bij het vooruitkomen. Een groot accountantsbureau heeft een tijdje als slogan gevoerd: "Zodra bij ons alle neuzen dezelfde kant opstaan, sluiten we de tent".

Nederland is diversiteitsland en daarmee is de basis aanwezig voor veel levendigheid, fantasie, ontwikkeling en vernieuwing. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat onze samenleving nog vitaler wordt en dat alle Nederlanders zich daarbij prettig, gewaardeerd en vitaal voelen.