Mensen zijn organismes die wensen realiseren Een gesprek over de creatiespiraal met Marinus Knoope en Anne S. de Jong Niets is menselijker dan emoties. Ze kleuren ons leven, ondersteunen of beperken ons.

Wie bevriend raakt met zijn emoties, er helemaal ingaat, ze als het ware omarmt, ontdekt de kracht die in elke emotie schuilt. De kracht om zijn wensen te realiseren. Want zoals een appelboom appels ‘realiseert’, realiseert de mens zijn wensen. Dit idee vormt de basisgedachte achter de Creatiespiraal, gevonden door Marinus Knoope. Marijke Sluijter, spreekt met Marinus Knoope, die de creatiespiraal vond en Anne de Jong die als trainer én als vader met deze principes werkt.

In tegenstelling tot het dier is de mens de schepper van zijn eigen wereld. Dieren leven volgens een vast patroon, mensen hebben het vermogen om steeds nieuwe vormen te creëren. De weg van wens naar werkelijkheid gaat via de eerste impuls: de wens, naar het verbeelden, erin geloven, er met anderen over praten, de mogelijkheden onderzoeken, plannen maken en de beslissing nemen naar het uitvoeren. Door daarin te volharden ontvang je de oogst. Vervolgens waardeer je het resultaat en geniet ervan. Uit die ontspanning kunnen gezonde nieuwe wensen ontstaan en begint de hele cyclus opnieuw. Vreemd genoeg is maakt hoe we onze wereld scheppen en waar dat fout kan gaan zelden deel uit van een pedagogische visie, laat staan dat het deel uitmaakt van de maatschappelijke discussie over onderwijs, waar deze vraag toch bij uitstek op zijn plaats is.

Wat ons bij het realiseren van onze wensen behoorlijk dwars kan zitten zijn onze emoties. Ik spreek hierover met drs. Anne S. de Jong, organisatieadviseur en vennoot bij het adviesbureau STRATCH. Hij is opgeleid door Marinus Knoope en gebruikt diens gedachtegoed bij de begeleiding van transformatieprocessen in het bedrijfsleven. Hij vertelt: “Van Marinus Knoope leerde ik dat emoties de sleutel tot transformatie zijn. Want de oorsprong van onze wensen ligt in onze emoties. We moeten leren ermee te spelen in plaats van ze te beheersen. Je zou sommige managers eens moeten zien: Stijf in het pak en verhard in hun angst of woede. Dat wat ze met alle macht verdringen komt helaas steeds meer naar buiten, het tekent uiteindelijk hun gezicht en drukt zich uit in hun houding. Als je je emoties opkropt raak je verbitterd, je hele systeem verzuurt en je kunt niet meer bij je oerkracht. Wij nodigen onze cliënten uit om dit pantser af te leggen, te gaan spelen met die emoties, zodat men weer vrijelijk over zijn krachtbronnen kan beschikken.

We laten mensen hun emoties spelen, we laten ze er niet over praten. Daar schiet je niets mee op. De taal van emoties zit in de mimiek, het gebaar, het geluid. We moedigen mensen aan hun emoties te versterken, hun emotie te zijn. We maken daar foto’s van. Sommigen zetten die foto’s een tijdje op hun bureau, om er helemaal contact mee te maken. Door erin te gaan en er doorheen te leven kom je er sterker uit. Want in elke emotie schuilt een schat. In woede ligt kracht verborgen, in verdriet schuilt levenslust, angst geeft een aanzet om het avontuur van het leven aan te gaan. Wij zeggen altijd: “Speel met je emoties, anders spelen je emoties met jou”. Op een bepaald moment zie je dan dat iemand helemaal gaat stralen, hij heeft contact met zijn diepste gevoelens en durft ervan te genieten. Daar maken we ook een foto van, ter herinnering.”

Vaderschap is ook emotiewerk

Anne heeft drie kinderen, Bouke van twee, Wytse van drie en Hidde van vier jaar. Ik vraag hem hoe hij daarmee omgaat. “Mijn werk heeft uiteraard invloed op mijn visie op opvoeden. Ik kan niet in trainingen mijn cursisten uitdagen van hun emoties te genieten en thuis mijn kinderen inperken. Nee hoor, ik doe dan ook heerlijk met ze mee en laat ze zich uitbundig uiten. Gelukkig wonen we in een huis waar het kan. We zorgen natuurlijk voor veiligheid en er zijn regels, zoals nooit iemand bezeren of iets kapot maken,. We hebben de gang tot veilige plek gemaakt: daar mag je je helemaal uitleven. Of het goed is wat ik doe weet ik niet, opvoeden is nu eenmaal een eenmalig experiment. Maar de taal van emoties is voor volwassen en kinderen gelijk. Daarin verstaan we elkaar!  Het is ongelooflijk hoeveel gezichtsspieren kinderen van meet af aan kunnen aansturen. Ik probeer het wel te kopiëren maar heb daarna geheid spierpijn. Het is geweldig om drie van die ukken om me heen te hebben: ze leren me heel veel wat ik in mijn trainingen kan gebruiken.

Kijk bijvoorbeeld eens naar de emotie teleurstelling: Iemand komt enthousiast, vol verwachting aanlopen. Dan blijkt dat het verwachte tegenvalt of niet door gaat. Het hele systeem stort in: schouders zakken af, pruillip, tranen… Als een plumpudding zakt een teleurgesteld mens in. Je moet zo iemand eens gewoon met rust laten, laat hem maar helemaal voelen hoe teleurstelling voelt. Door de teleurstelling helemaal toe te laten kom je op de bodem; is dat stadium bereikt dan zie je hoe iemand zichzelf weer stapje voor stapje opbouwt: de rug recht zich, de mond ontspant, schouders gaan weer naar achteren, er komen weer nieuwe kansen! Als je deze ‘system breakdown’ als buitenstaander verstoort, doorkruis je het zelfhelend vermogen van de emoties van een mens. Dat moet je nooit doen dus.”

Angstzweet en tranen: natuursappen

Emoties leiden ons dus naar een schat. Door contact te maken met die emoties kunnen we die schatten delven. Als je boos bent, val dan degene waarop je boos bent er niet mee lastig, maar geef er voor jezelf expressie aan en ontdek daarin je eigen kracht. Praat er niet over, maar wordt helemaal die emotie.. Kies een veilige plek, en ervaren maar. Voelen maar.. Door intensief contact met die emotie te maken komt er een soort oerkracht vrij. Dat komt misschien ook omdat het onderdrukken van emoties enorm veel energie kost. Daarom kunnen mensen die bij een schokkende gebeurtenis waren en die de bijbehorende emoties onderdrukken, zich vaak niets van het gebeurde herinneren. Chronische onderdrukking van emoties kost niet alleen veel energie, het geheugen wordt ook vertroebeld. Emoties kleuren onze waarneming. We zeggen wel: “Je ziet het met een gekleurde bril.” We vinden het doorgaans vervelend ons te laten gaan. Maar de natuur heeft ons niet voor niets emoties en de bijbehorende uitingen gegeven waarmee we ons systeem kunnen ontlasten. En denk eens aan termen als pisnijdig, of het begrip angstzweet. Voor het inhouden van die sappen betalen we een hoge prijs.”

Marijke: Dat is duidelijk, maar wat moet je als je een agressief kind in je groep hebt die het verblijf daar voor de andere kinderen onveilig maakt? Een vriendin van mij zit met de handen in het haar. De moeder wil er niet van horen. Ze praat veel met het kind, maar dat helpt niets. Toen ik haar vertelde dat de taal van emoties niet in taal te vangen is, maar zich uit in mimiek, gebaren en geluiden, zei ze: “Ik kan die jongen zijn agressie toch niet laten uiten?”

Anne: “Ik ga er even van uit dat dit kind geen psychisch ziek kind is, maar een gewoon gezond kind met een probleem. Mensen die 'last' hebben van boosheid, krijgen in feite ‘kracht van de natuur'. Blijkbaar laten ze over zich lopen, laten ze met zich sollen. De natuur corrigeert dit en geeft ze boosheid: om ze te herinneren aan het feit dat ze krachtiger en sterker zijn dan ze denken. De bedoeling kan niet anders zijn dan dit geschenk (de boosheid, de herinnering aan de eigen kracht) te aanvaarden. Ofwel: deze boosheid' direct te herkennen en te erkennen als: 'ik moet NU opkomen voor mezelf'.”

"Als je structureel boosheid onderdrukt (of laat onderdrukken) leef je in feite op een vulkaan. Die vulkaan kan onverwacht tot uitbarsting komen. Alle opgezouten kracht komt er dan uit. Vaak vernietigend. We zeggen dan: wat is hij agressief! Neutraal gezegd: wat een kracht! In het negatieve patroon schrikt degene die zijn agressie onderdrukt van zijn kracht (agressie) en denkt: zie je wel, ik maak brokken, ik kan mijn kracht maar beter onderdrukken. De omgeving denkt: die vent is gevaarlijk. Die is sterk. Die moet zich een beetje koest houden. Die moeten we kort houden. Zo houden de krachtige mens en zijn omgeving de onderdrukking (en de vulkaan) in stand.”

Onderwijs, ook een menselijke creatie

Het gesprek met Anne de Jong heeft me heel wat stof tot denken gegeven. Wat voor een mens geldt, moet ook toepasbaar zijn op een organisatie, of op de maatschappij. Als je de Creatiespiraal toepast op de ontwikkeling van het onderwijs zie je dat we maatschappelijk gezien blijven steken in onze emoties. Levend in een cultuur waarin we nog steeds geacht worden onze emoties publiekelijk te onderdrukken, zijn we collectief ontkracht. We voelen ons machteloos en komen daardoor niet tot een wenselijke creatie. Het scheppingsproces begint met stilte, luisteren naar onze diepste wensen, en dat kunnen we pas als we onze emoties doorleven.

Ik bel Marinus Knoope. We ontdekken al snel dat we allebei vanuit een soort oerwoede het werk hebben opgepakt dat we nu doen. We zagen de desastreuze gevolgen van het onderwijs op het scheppende vermogen van kinderen en dachten: “Dat nooit!” Marinus heeft toen in Amsterdam de Leefwerkschool opgericht, die twintig jaar door ouders gerund werd totdat bureaucratie en regelgeving de school de nek omdraaide. In dezelfde periode werkte ik mee aan een onderwijsexperiment. Het doel van het onderzoek was nagaan of het mogelijk is kinderen vanuit hun eigen interesse aan het lezen en rekenen te krijgen. Je kunt dan geen boeken en vastgestelde methodes gebruiken, het leven zelf zou leerschool moeten zijn. Wat zou er gebeuren als je kinderen de gelegenheid geeft om vanuit hun innerlijke motivatie te leren? Biedt het dagelijks leven voldoende leerstof voor het aanleren van lezen, schrijven en rekenen? Na een korte periode van chaos ontstond er een soort flow. Ik kan dit het beste beschrijven in termen van het verschil vóór en na het invoeren van ‘Educreation,’ zoals ik deze vorm van leren later genoemd heb. Voor ik hiermee begon en aan de halsband van zes methodes liep (die inhoudelijk niets met elkaar te maken hadden) had ik het gevoel of ik de kinderen door de kauwgom door de leerstof moest trekken. Na de radicale omkeer was het of er een rem los was. De kinderen spurtten vooruit of bleven langer op een bepaald punt hangen, om dan opeens een onverwachte sprong te maken. Ik kon het ‘leermateriaal’ niet snel genoeg aanslepen! Het was best spannend om de boeken in de kast en het vaste patroon van lesjes los te laten. Omdat al snel duidelijk was dat de kinderen in een natuurlijke (uiteraard rijke) leeromgeving heel veel met en van elkaar leerden, begreep ik dat het niet nodig was me zorgen te maken. Het leek of elk kind zijn eigen innerlijke klok had die, nu het kind daarnaar mocht luisteren, perfect aangaf waar het tijd voor was. Uit die ervaring is Educreation ontstaan. Hierin beschreven we hoe je een informele, niet-schoolse omgeving kunt creëren waarin de ontwikkeling van het lezen, schrijven en rekenen van binnenuit kan plaatsvinden. (Helaas uitverkocht, maar bij voldoende belangstelling ga ik hem beslist nog eens uitgeven) Ik weet nu dat werkelijk onderwijs leerstof niet oplegt, maar gelegenheid biedt je naar eigen aard en belangstelling te ontwikkelen. Ik begrijp nu waarom we (zowel de leerkracht als de kinderen) in flow kwamen. In het leerproces was voorzien aan de basisbehoeften van iedereen. Niemand werd onder druk gezet waardoor emoties als angst en minderwaardigheid niet vaak voorkwamen. Er bleek bij iedereen een enorme energiestroom op gang te komen die na enig experimenteren wonderwel op elkaar bleek te kunnen worden afgestemd.

Marinus Knoope komt met een mooie definitie om dit stuk af te sluiten: “Onderwijzen is kinderen helpen hun idealen serieus te nemen. Het is de taak van de school om kinderen de gelegenheid te bieden om de wensen waarmee ze geboren worden te herkennen en te vervullen.” En daarbij kan ik me helemaal aansluiten.

Marinus Knoope, fysicus, spreker en auteur beschreef in zijn boek ‘De creatiespiraal’ de verschillende stadia van het creatieproces. Volgens hem creëren we voortdurend., net als elk ander organisme, een appelboom bijvoorbeeld., Alleen creëren wij geen appels, maar de vervulling van onze wensen! Hij schrijft: “Gezien vanuit dat wat boven de mens staat, is de mens gewoon een levend organisme dat wensen realiseert. Hij wil een baan, hij krijgt een baan. Hij wil een huis, een partner, een fiets en hij krijgt het. Natuurlijk, soms gaat het mis, maar dat geld ook voor appelbomen. Niet elk bloemetje wordt een appel.

Als de omstandigheden gunstig zijn, krijgt de appelboom veel appels. Als de voorwaarden gunstig zijn, realiseert de mens zijn wensen. Zoals er voor de appelboom een natuurlijk traject bestaat van bloesem naar oogst zo moeten ook wensen een aantal stadia door lopen willen ze gerealiseerd worden. Zo wordt boosheid tot een kracht: oefeningen om zelf (of met je klas) te doen

• Oefen in het uiten van boosheid (speel de boosheid, speel de kracht)
• Oefen net zo lang tot alle werkelijke boosheid verdwenen is.
• Stop de agressie in beweging en geluid (stamvoeten en schreeuwen)
• Schreeuw zonder woorden, zo hard als je kunt
• Geniet van de (innerlijke) rust die de beweging en de fysieke inspanning geeft.
• Als je werkelijk boos wordt (gemaakt): doe (qua houding en gebaar en gelaat) wat je geleerd hebt tijdens het oefenen en ervaar hoe boosheid feitelijk kracht is.
• Besef (denk): ik ben sterk.

NIET VLOEKEN (dat is denkwerk - heeft niets met emoties te maken). Lost ook niets op.

Verder lezen

Marinus Knoope - De creatiespiraal; natuurlijke weg van wens naar werkelijkheid; K.I.C 1998

Hanneke van Hasselt - Huilen, Boos, Ruzie; SWP 2002 (Een praktische leidraad om om te gaan met emoties van kinderen).

Jacqueline van Ommeren en Marijke Sluijter - Educreation, hoe kinderen leren spreken, rekenen, schrijven en lezen in verbinding met zichzelf, de ander en de wereld, Jacqueline van Ommerenstichting 1994 (uitverkocht, herdruk in overweging)